Capítulo 19Relatos Lendarios de Castroviejo e Cangas
O capitán Lebermor e os homes peixe. No ano 1666, entre barcos corsarios asaltando presas inimigas, algúns barcos mercantes como o do bretón Juan de Flot adoitaban achegarse ás nosas costas para descargar trigo e outros útil es escasos aquí. No retomo era frecuente que cargasen en Cangas numerosas partidas de limóns e laranxas como consta en reclamatoria do escribano Domingo Femández. Pero destes capitáns estranxeiros, o que deixou máis pegada da súa visita en 1668 foi o capitán inglés Aarón Lebermor que mandaba un fermoso navío nombrado "A Boa Vontade" cuxa estiba pretendía completar con cítricos. A tal fin asina un contrato ante Juan de Rial no que vai facer concerto con Francisco de Cea para que este poña en trece días e debaixo de vergas, cen milleiros delimóns e outros tantos de laranxas, pagando por cada milleiro de limóns 21 reais e 10 polas laranxas que xa eran famosas en Inglaterra. Este Capitán Lebermor, era un gran borracho e persoalmente precisaba de moitos limóns para os ponches que preparaba con ron de Xamaica e azucre moreno, facendo unhas queimadas ilnpoñentes, ás que lle prendía lume con gran devoción. Cando chegou, estaba máis bébedo que de ordinario, debido ao grande susto recibido perto das Cíes, ao tropezaren cuns homes mariños que quixeron subir a bordo.
El non coñecía estes homes-peixe e non sabía, por tanto, dos seus costumes, que tan exactamente nos describira o cardeal Gerónimo del Hoyo: Algunhas veces téñense visto nestas praias algúns peixes da mesma.figura que os homes e en todo se parecen, salvo en que teñen as mans e os pés un pouco tortos por razón de andar sempre nadando como as ras. Na cabeza, peito e costas teñen unhas espiñas que parecen pelos. Son amigos da xente humana e de que lles dean pan. Ao capitán Lebermor había pasárselle o susto en terra, cortexando á mu'ller dun tabemeiro e bebendo viño tinto de Donón en compaña dun antepasado do "Chis Chis" quen tratou de convencelo -e parece ser que o logrou- da excelencia deste viño sobre o ponche. Logo contou en Inglaterra o seu encontro cos homes mariños, pero os herexes protestantes, que non teñen imaxinación nin fe, non quixeron cre lo. A Cova dos Pesos. Algunha vez contei como, andando precisamente co "Chis Chis", achándonos acollidos ao amparo das Illas Cíes, unha noite de moita galerna, vimos, en compaña do "Coxo" -especie de pirata que tiña establecida a súa industria nunha taberna situada no alto do monte da Cies Grande- aparecer perto da Punta do Cabalo, ao famoso bergantín fantasma. Este "Coxo" era unha especie de Rei natural das Cíes e non toleraba competidores, xa que tres que quixeron alí establecerse desapareceron de misterioso modo. Vendíalles viño, tabaco e augardente aos mariñeiros e non estou seguro de que en certas noites de temporal non exercese a piratería pola súa conta. Parecía un personaxe de Stevenson e sempre o tiven por paxaro de gran coidado, aínda que comigo se mostrase extraordinariamente deferente e cordial.
O bergantín do que falo, afundiuse comido polo mar nunha noite de tempestade hai moito tempo. Traía un cargamento de onzas e dobróns parte do cal foi parar á area do fondo dunha gruta -baixo a mesma Punta do Cabalo- que conserva desde entón o nome de Cova dos pesos. Os tripulantes do bergantín parece ser que eran piratas desalmados e o seu capitán o máis desalmado de todos. Cando se afundiu o navío, a súa negra ahna só devecía as riquezas do mesmo e blasfemaba, impotente, erguendo os puños ao ceo, mentres as ondas o engulían. Desde entón vese o barco en certas noites de tempestade, xurdir sinistro, dando bordadas entre o mar rompente e con mido de loita a bordo. Alá fomos todos, aquecidos polas queimadas, e entre un vento desgarrado e agoreiro, Francisco o "Coxo", que nos guiaba, parecía desaparecer por veces, pero logo xurdía, enigmático e excitado, rubindo con incrible axilidade polas escorregadizas e negras pedras. Chegamos por fin ao borde do cantil e asomámonos con respecto. Era no fondo un fragoso sinistro "De Profundis", entre os berros agres das aves mariñas desveladas. Nada víamos, salvo uns brancores súpetos que se erguían por veces ululantes e nos salpicaban con amargos e tristes goteiróns... Pero a focha das ondas anguriábanos... De súpeto o "Coxo" deu unha gran voz e alzouse como un xigante, poseso e frenético, mentres a súa man sinalaba como unha garra cara ao Norte. Por alí viña, rápido e cabeceante, o bergantín coas velas aferradas e unha sinistra luz que proxectaba, desde o pau maior, os seus resplandores sobre a cuberta.Tiñámolo ante a nosa vista, sen posible engano, e enfilaba a boca ao norte, coa proa cara ás penas gardadoras da gruta e cun tremendo vocerío a bordo. Oimos un xuramento e vimos sobre o bauprés a figura dun home alto, coa barba negra e crecida que o vento aborrascaba e os ollos como carbóns acesos. Cando o bergantín rozaba no alto dunha onda unha das pedras escuras, a figura deu un salto ata a cima dunha rocha, coas mans no alto. Francisco "O Coxo" lanzou un ouleo e desapareceu polas pedras abaixo. Eu sentín sobre a miña man, a man xeada do "Perrachica" que me arrastraba cara ao interior da illa, mentres "Patachín", "Cavite" e "Mamumanu" rezaban de xeonllos chorando. Cando ao día seguinte regresamos a Cangas, xa pasado o temporal, ninguén falaba a bordo e, ao relatarlle ao cura de Darbo o acontecido, díxome, citándome textos do Libro de San Cipriano, que se volvía acompañar ao "Coxo de Cíes" nas súas expedicións nocturnas, non podería ser absolto... As "bruxas" de Cangas. Contaba Castroviejo que no século XVII andaban as meigas un pouco revoltas en Cangas, celebrando reunións no Areal de Coiro, tamén chamado das "Areas Gordas". En Cangas houbo tres meigas axustizadas despois da queima e saqueo da Vila polos piratas arxelinos, que en 1617 pasárona a coitelo, levándose, a modo de regalo, as mellores mozas cangueiras. En Cangas hai o apelido Bruxo -hoxe desfigurado- e tamén o de Soliño, ao que se lle atribúen cualidades de bruxaría: Por Cangas andan ou andaban tamén os "Rabusos", pequenos homes malignos, coma os gnomos pero sen as suas bondades. Unha vella viunos non hai moito cando amortallaba a unha defunta no barrio do Señal. -Contóunolo a don Manuel Viveiro o actual cura de Coiro, e a min.
Os piratas moros -que invadiron Cangas e a puxeron a saco-, levaban no seu vestido unha tira, tal vez o turbante ou faixa, que podía tomarse, ao se desfacer, por un rabo e de aquí o nome de "Rabusos" ou "Rabuseos" para os seus descendentes, que uns consideran bruxos e outros moros ou xudíos, tales como os Soliños que lle facilitaron informes ao Bey de Arxel para a cruel incursión do XVII. Eran de Darbo, Tirán e Cangas e vivían sós e apartados no Hio polo seu sangue non limpo. A Campá de Coiro, chamando a xunta ás bruxas deulle celebridade a esta igrexa e tamén se usaba para desconxurar tempestades. O Padre Sarmiento visitouna no ano 1745, subindo á sua torre, de curioso estilo colonial. Da campá grande de Coiro, a que chama á xunta ás meigas, fica esta fermosa estrofa popular que merece ser de Rosalía: Campá grande de Coiro, de noite ponte a tocar; son tan grandes miña penas que xa non caben non mar. O barrio de "O Sinal", hoxe chamado do Forte, e antes "Porta da Meca" -tal vez por corrupción de meiga- din que foi punto de reunión, no que os renegados, tal vez xudeus, facilitaron a invasión alxeriana. Adeus meigas de Cangas, netas de Maria Soliño, que me levastes arrastro todo ao longo do camiño. Respecto ás bruxas, debo declarar que unha noite tempestuosa de lua chea, oínas no citado Arieiro das Areas Gordas. O ruído e as voces que daban metían medo. Retomaba da caza acompañado por Xesús da Pota, o cal afirmou que debían ser parrulos, pero sigo crendo, como tamén o cre o meu amigo o cura de Coiro, que eran as tales bruxas xa que ao Xesús da Pota, por outra banda, non pode facérselle moito caso por ser home coitado e excéptico.