Capítulo 02O Santuario do Deus Galaico Berobreo
O santuario do deus Berobreo. Non contamos en Galicia cun corpus mitolóxico da importancia do xermánico, nórdico, islandés ou irlandés e menos comparable ao greco-romano. Dos antigos deuses galegos non coñecemos máis que algúns dos seus nomes (Bandua, Eegiamuniaeco, Baraeco, Antubel, Coso-Oenaeco...) gravados nas aras votivas en sincretismo cos deuses romanos e a sua posible adscrición a cultos hídricos, aos bosques, aos montes... ou a posible relación con deuses celtas como Lug, Cerunnos... pero todo sen atoparmos templos ou locais de culto aos mesmos. Neste sentido de lugar sacro si que cabe destacar entón, a existencia extraordinaria en Galicia do noso Monte do Facho que coas 174 aras dedicadas ao deus indíxena Berobreo, supera en importancia a Fisterra e mesmo ao Monte Sacro dos que só existe un corpus lendario. O culto a Berobreo que se estendeu ata a chegada do cristianismo debeu ter moita importancia como acreditan os achados votivos a este deus, romanizado co apelativo de deo lari, deus doméstico con efectos aplicables á mellora da saúde (per salutem) como se le nunha das inscricións. A primeira ocupación humana deste lugar, remóntase a finais da Idade do Bronce (800 - 600 a. C.) localizándose un poboado que se estendía desde o cume ata a base do monte con arredor duns setenta habitáculos. Na parte máis alta, descóbrese a existencia dun recinto de carácter cultural que xa se podería identificar como de uso relixioso pagano. De entre os anos 400 e o 100 a. C., durante a Idade do Ferro, dátase a exis- tencia da aldea fortificada ou castro galaico, cuxas vivendas e materiais (coitelos, fíbulas, argolas, broches, couzóns, sillares...) estan a ser estudados e catalogados. Pénsase que sería a partir de mediados do século III d. C. (ano 250) cando o monte do Facho xorde como un potente lugar de culto ao deus indíxena Berobreo, perdurando deica o século VI, aproximadamente. Ademáis desta relación cos deuses míticos tamén se recolle alendaria como lugar habitacional dos mouros e relacionado coa vila da Coruxana. Fóra deste contexto do Facho, a única referencia a este deus galaico é unha ara adicada ao deus Bandua Berobrico atopada en en Arcucelos (Laza) a moita distancia do lugar que nos ocupa. Os primeiros achados neste lugar producíronse a comezos dos anos sesenta e viñeron da man de E. Massó Bolívar que nos ratos libres exercía de arqueólogo afeccionado, localizando e procurando restos arqueolóxicos do Morrazo desde os anos cincuenta do pasado século. Na primeira e exígua e escavación do Facho apareceron daquela, trinta e dous fragmentos de aras que foron depositados nos museos de Pontevedra e no de Vigo onde se fixo o estudo e publicación dos catorce elementos que alí se levaron. Fermín Bouza-Brey, J. M. Álvarez Blázquez e E. Massó Bolívar tamén publicaron nos Cadernos de Estudos Galegos do 1971 unha reseña sobre as aras e o santuario. I Nos primeiros anos da década dos setenta, Francisco Fariña Busto, J. Suárez Mariño, Filgueira Valverde, García Alén, Rodríguez Seoane e Pedro Díaz tamén se interesaron polo xacemento, estudando e publicando traballos sobre o mesmo. A epigrafia e a forma das aras confírelle unha especial relevancia polos seus temas decorativos (aspas, arcos, listeis...) que se escapan aos habituais romanos.
